आजको दिन नेपाली इतिहासमा एउटा ऐतिहासिक मोडका रूपमा स्मरण गरिन्छ । जनताको सार्वभौम अधिकार स्थापित गर्दै निरङ्कुश राजतन्त्रको अन्त्य भएको दिनका रूपमा गणतन्त्र दिवसले विशेष महत्व बोकेको छ । यही दिन नेपालले राजतन्त्रात्मक शासन व्यवस्थाबाट सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्थातर्फ औपचारिक रूपमा प्रवेश गरेको थियो ।

वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते जननिर्वाचित पहिलो संविधानसभाको पहिलो बैठकले २४० वर्ष लामो राजसंस्थाको अन्त्य गर्दै नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको थियो । जनताको त्याग, बलिदान र लामो राजनीतिक सङ्घर्षको परिणामस्वरूप स्थापित भएको गणतन्त्र आज नेपाली जनताको अधिकार, स्वतन्त्रता र समावेशी शासन व्यवस्थाको प्रतीक बनेको छ ।

नेपालमा गणतन्त्र स्थापना सहज रूपमा सम्भव भएको थिएन । दशकौँ लामो राजनीतिक आन्दोलन, हजारौँ सहिदको बलिदान, जनताको निरन्तर संघर्ष र लोकतन्त्रप्रतिको अटल विश्वासले मात्रै यो परिवर्तन सम्भव भएको हो । विशेषगरी दोस्रो जनआन्दोलनले गणतन्त्र स्थापनाको आधार तयार गरेको थियो । लाखौँ नागरिक सडकमा उत्रिएर निरङ्कुश शासनविरुद्ध आवाज उठाएका थिए ।

वि.सं. २०६१ माघ १९ गते तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन हातमा लिएपछि लोकतान्त्रिक शक्तिहरू र तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) बीच १२ बुँदे समझदारी भएको थियो । यही समझदारीले राजनीतिक शक्तिहरूलाई एउटै धारमा ल्यायो र आन्दोलनलाई निर्णायक बनायो । त्यसपछि सुरु भएको जनआन्दोलनले देशभर व्यापक जनसहभागिता प्राप्त गर्‍यो ।

वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते जनदबाबका कारण विघटित संसद् पुनःस्थापना भयो । यस घटनालाई लोकतन्त्र पुनःस्थापनाको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिन्छ । त्यसपछि संसद्ले राजसंस्थाको अधिकार कटौती गर्दै मुलुकलाई लोकतान्त्रिक दिशातर्फ अघि बढाउने ऐतिहासिक निर्णयहरू गर्‍यो ।

वि.सं. २०६४ मा सम्पन्न संविधानसभा निर्वाचनपछि बसेको पहिलो संविधानसभाको बैठकले नेपाललाई औपचारिक रूपमा गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो । त्यसपछि राजनीतिक उतारचढावका बीच दोस्रो संविधानसभाले वि.सं. २०७२ असोज ३ गते नयाँ संविधान जारी गर्‍यो । संविधानले सङ्घीय शासन प्रणाली, समावेशी लोकतन्त्र, मौलिक अधिकार र तीन तहको सरकारको व्यवस्था सुनिश्चित गरेको छ ।

आज गणतन्त्र दिवस देशभर विभिन्न कार्यक्रम, सभासमारोह, अन्तरक्रिया, सांस्कृतिक प्रस्तुति तथा सहिदप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै मनाइँदैछ । यो दिन केवल शासन व्यवस्था परिवर्तनको दिन मात्र नभई जनताको अधिकार र लोकतान्त्रिक मूल्यको विजय दिवस पनि हो ।

गणतन्त्रले नेपाली जनतालाई आफ्नो भाग्य आफैँ निर्माण गर्ने अधिकार दिएको छ । अबको आवश्यकता भनेको लोकतान्त्रिक मूल्य, सुशासन, विकास, समावेशिता र सामाजिक न्यायलाई अझ सुदृढ बनाउँदै गणतन्त्रलाई जनताको जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्नु हो । गणतन्त्रको वास्तविक सफलता तब मात्र सम्भव हुनेछ, जब आम नागरिकले परिवर्तनको अनुभूति व्यवहारमा गर्न सक्नेछन् ।